Dil, Lehçe, Şive, Ağız nedir

İngilizce Çalışma Kitabı tarafından yazıldı.. Yayınlanma Yaşayan Diller ve Lehçeler

Dil, Lehçe, Şive, Ağız nedir?

Dil Nedir?

Bir sesli işaretler sistemi olan dil, aynı toplulukta yaşayan veya aynı milletten olan insanların anlaşabilmelerini sağlayan en gelişmiş iletişim aracıdır. Dilin kaynağı çok eskilere dayanır ve dilin kendinden doğma kuralları vardır. Dil, toplumun ortaklaşa meydana getirdiği ve kullandığı canlı bir varlık, sosyal bir kurumdur.

Ana dil nedir?

Bugün ses yapısı, şekil ve anlam bakımından birbirinden az ya da çok farklılaşmış bulunan dil veya lehçelerin, kök bakımından bilinmeyen bir tarihte birleştikleri ortak dil: Ana Türkçe, Ana Moğolca, Ana Altayca, Lâtince vb.

  Kendisinden başka diller veya lehçeler türemiş olan dil. (TDK)

Ana dili nedir?

İnsanın doğup büyüdüğü aile ve soyca bağlı bulunduğu toplum çevresinden öğrendiği, bilinç altına inen ve kişilerle toplum arasındaki ilişkilerde en güçlü bağı oluşturan dil.

Çocuğun ailesinden ve içinde yaşadığı topluluktan edindiği dil. (TDK)

Lehçe nedir?

 

Bir dilin tarihsel, bölgesel, siyasal sebeplerden dolayı ses, yapı ve söz dizimi özellikleriyle ayrılan kolu, diyalekt. (TDK)

 

Coğrafi ve kültürel etmenler bu ayrılmada rol oynar. Lehçelerde, ses, şekil ve kelime ayrılıkları çok büyüktür. Bazı dilciler, büyük ayrılıklarda lehçeyi başka bir dil olarak kabul etmeyi de önerirler. Çuvaşça ve Yakutça, Türkçenin lehçeleridir. Yakutlar, Sibirya'nın kuzeyinde otururlar, Şamanist ve Ortodoksturlar. Çuvaşlar ise Volga'nın iki kolunun kesiştiği bölgededirler ve Ortodoks dinindedirler.

Şive nedir?

Bir dilin izlenebilen tarihi dönemlerinde ayrılmış koludur. Ayrılıklar, lehçede olduğu kadar değildir. İstanbul'da gelirim derken, Türkistan şivesinde kelür men denir. Ayrılık yazı diline girmiştir. Sınıflamalar da yazı dillerine göre olur.

Aşağıdaki tabloda Türk dillerinde cümle yapısını görebilirsiniz:

 

DillerCümle yapısı

 

Türkiye TürkçesiÇocuklar okulda dilimizi latin alfabesi ile yazıyor.

 

GagavuzcaUşaklar şkolada / okulda dilimizi latin alfavitindä yazêr.

 

AzericeUşaqlar mektebde dilimizi latin elifbası ile yazır.

 

TürkmenceÇagalar mekdepde dilimizi latyn elipbiyi bile(n) yazyar.

 

ÖzbekçeBolalar maktabda tilimizni latin alifbosi bilan / ila yozadi.

 

UygurcaBalilar mektepte tilimizni latin elipbesi bilen yazidu.

 

KazakçaBalalar mektepte tilimizdi latin alfavitimen jazadı.

 

Kırgızca

 

Baldar mektepte tilibizdi latın alfaviti menen jazat.

 

TatarcaBalalar mäktäpdä telebezne latin älifbası bilän / ilä yaza.

 

Aşağıdaki tabloda ise Türk dillerindeki aynılıkları ve farklılıkları görebilirsiniz.

 

DillerCümle yapısı

 

Türkiye TürkçesiYeni Yılınız Kutlu Olsun.

 

GagavuzcaYeni yılınızı kutlerim.

 

KaraimceSizni yanhı yıl bıla kutleymın.

 

Azerice (Azerbaycan)Yeni iliniz mübarek olsun.

 

Azerice (İran)Teze iliniz mübarek.

 

Irak Türkçesi (Irak)Y'engi iliwiz mübarak olsun.

 

TürkmenceTaze yylynyz gutly bolsun.

 

ÖzbekçeYangi yilingiz kutli bo'lsin.

 

UygurcaYengi yılıngızğa mübarek bolsun.

 

KazakçaJanga jılıngız kuttı bolsın

 

KaraçaycaCangngı cılığıznı alğışlayma.

 

BalkarcaCangngı cılığıznı alğışlayma.

 

NogaycaYana yılınız men.

 

KarakalpakçaCanga cılıngız kuttı bolsın.

 

KırgızcaCangı cılıngız kuttu bolsun.

 

TatarcaSezne yanga yıl belen tebrik item.

 

Kırım TatarcasıYanı ılınız kaırlı (mubarek) olsun.

 

Moldova-Romanya TatarcasıCeni cılınız kutlu bolsun.

 

BaşkırtçaHezze yangı yıl menen kotlayım.

 

KumukçaYangı yılıgız kutlu bolsun.

 

HakasçaNaa çılnang alğıstapçam (-alkış) şirerni.

 

TuvacaCaa çıl-bile bayır çedirip or men.

 

HakasçaNaa çılnang alğıstapçam şirerni.

 

AltaycaSlerdi cangı cılla utkup turum.

 

ŞorcaNaa çıl çakşı polzun.

 

YakutçaEhigini şanga cılınan eğerdeliibin.

 

ÇuvaşçaSene sul yaçepe salamlatap.

 

Türk şiveleri:

 

1:Güney-Batı (Oğuz) Grubu

 

a)Türkiye Türkçesi

 

b) Azerbaycan Türkçesi

 

c) Türkmen Türkçesi

 

d) Gagauz Türkçesi

 

2:Kuzey-Batı (Kıpçak) Grubu

 

a ) Kazak Türkçesi

 

b) Tatar (Kazan) Türkçesi

 

c) Kırgız Türkçesi

 

d) Başkurt Türkçesi

 

e) Karaçay-Malkar Türkçesi

 

f) Karakalpak Türkçesi

 

g) Kumuk Türkçesi

 

h) Nogay Türkçesi

 

i) Altay Türkçesi

 

j) Tuva Türkçesi

 

k) Hakas Türkçesi

 

3: Güney-Doğu Grubu :

 

a) Uygur Türkçesi

 

b) Özbek Türkçesi

 

Ağız nedir?

 

Aynı dil içinde ses, şekil, söz dizimi ve anlamca farklılıklar gösterebilen, belli yerleşim bölgelerine veya sınıflara özgü olan konuşma dili. Karadeniz ağzı, Konya ağzı gibi .

 

Anadolu ağızlarınden örnekler:

 

Batı Anadolu Ağızlarından Örnekler Batı Anadolu Ağızlarından Örnekler:

 

Alnacında: Tam karşısında.

 

Anşırtmak: İma etmek.

 

Burma: Musluk.

 

Çilpi: Küçük, ateş tutuşturmakta kullanılan odun parçası.

 

Bağa: Guatr

 

Çiritmek: Üşümek, titremek.

 

Değin: Sincap

 

Genk: İşlenmemiş sert toprak.

 

Imgıraz: Hastalıklı, çökmüş (kişi)

 

Keşir: Havuç

 

Göcen: Tavşan yavrusu.

 

Göde: Zayıf, çelimsiz.

 

Doğu ve Günedoğu Anadolu Ağızlarından Örnekler

 

Böğürcük: Böbrek. 

 

Cembek: Kalabalık aile.

 

Yanır: Yara.

 

Pisik: Kedi.

 

Mişmiş: Kayısı, zerdali.

 

Küncü: Susam.

 

Ariş: Asma.

 

Tağa: Pencere.

 

Tike: Parça (kuşbaşı et).

 

Kara yatılık: Tifo.

 

Öden: Mide.

 

Ölülük: Mezarlık.

 

Orta Anadolu Ağızlarından Örnekler

 

Bük: Ağaçlık yer.

 

Cilis: İyice, hepten.

 

Çıdırgı: Ateş tutuşturmakta kullanılan kuru dal parçaları.

 

Efenekli: Aşırı titiz.

 

Çörtleğen: Binanın damından yağmur vb. suyunun akmasını sağlayan madeni oluk.

 

Enek: Meyve çekirdeği.

 

Gidişmek: Kaşınmak.

 

Ellik: Sahur.

 

Filke: Musluk.

 

Homukmak: Memnuniyetsizliğini yüz ifadeleriyle belli etmek.

 

Pürçüklü: Havuç.

 

Balak: Tavşan yavrusu.

 

Kuzey Anadolu Ağızlarından Örnekler

 

Güpül: Şişman.

 

Hasarı: Büyük su kamalı.

 

Kemçük: Eğri.

 

Orakayı: Temmuz.

 

Yal: Hayvan yiyeceği.

 

Teğin: Sincap.

 

Çağ: El yıkama yeri (lavabo), banyo yapma yeri (banyo).

 

Çerik: Tuzlanmış ve kurutulmuş et.

 

Eze: Teyze.

 

Çiğit: Meyve çekirdeği.

 

Kırtlamak: Isırmak.

 

Tokat ağzından örnekler:

 

badal=merdiven 

 

heğri=aman sende 

 

bakraç=küçük bakır tencere 

 

çit=başörtüsü,yazma 

 

düğü=bulgur 

 

işkefe=kuru yufka 

 

gadder=kadar 

 

zere=zira 

 

ağleşmek(eğleşmek)=durmak,duraklamak 

 

vareş=varmak 

 

dekmük=tekme 

 

sorutmak= ayakta durmak= ayakta dikilmek 

 

bıldır=geçen sene

 

heraf=serin

 

şordan ağrı=şu taraftan, şuradan

 

ecük=azıcık

 

seğirtmek=koşmak

 

çimmek=duş almak, yıkanmak

 

gücük ayı= kış ayı

 

arbul ayı= nisan ayı

 

ivez>üvez= sivrisinek

 

bayahtan= demin, az önce, şimdi 

 

ellâğam=sanırım, anlaşılan, demek ki

 

DİYORLAR BİZDE (Tokat ağzı ile yazılmış bir şiir)

 

Düzgün mısmıldır, başörtüsü bürük,

 

Lahana kelem, dağ armudu çördük,

 

İştaha mada, azıcığa ecücük,

 

Alkışa da çepik diyorlar bizde.

 

Merdiven badaldır, ceket ise saru,

 

İğneye biz derler, dibeğe sahu,

 

Sitil kovadır , merdiven ise badal,

 

Sedire de mahat diyorlar bizde.

 

Behni yem yeridir, arazi yazu,

 

Hindi culuhtur, saç ekmeği cızlap,

 

Patetese gostil sahiye essah,

 

Kızılcığa zoğal diyorlar bizde.

 

Takunya nalindir çok bilmiş çepil,

 

İçi boş küfüktür çabuk kızan çitil,

 

Şubata gücük yatağa da mitil,

 

Belkiye ellağam diyorlar bizde.

 

Biber issot eceleci hetelek,

 

Elbise urbadır sırıksa herek,

 

Fasülye çiğit raf ise terek,

 

Muşmulaya töngel diyorlar bizde.

 

Koşmak seğirtmektir boğaz ise ümük,

 

Kef uçurumdur kısaboylu güdük,

 

Aşgana mutfak pis boğaza sümsük,

 

Çınara kavlağan diyorlar bizde.

 

Ağleş dur demek çirkin ise kaşmer,

 

Ahucuk iştedir gözetmek işmar,

 

Yufkaya işkefe salçaya pelver,

 

Mandaya kömüş diyorlar bizde.

 

Azıcık bidıhım tatsıza sasuh,

 

Boduç su kabıdır ayran da gatıh,

 

İşkembeye mimbar çiviyede mıh,

 

Bileziğe kol bağı diyorlar bizde.

 

 

 

Şip çabuk demek kötü de irezil,

 

Forus horozdur kevgir ilistir,

 

Kaynağa göze peçeteye peşkir,

 

Geçen yıla bıldır diyorlar bizde.             

 

M. Necati GÜNEŞ/ Tarih Öğretmeni